Czy stres może być pozytywny?

„Stres nie jest czymś, czego należy unikać; stres jest solą życia” uznał kiedyś  Hans Selye – kanadyjski badacz, który wprowadził to pojęcie do filozofii i medycyny. Stres spotyka nas codziennie, jednak to w jaki sposób na nas wpływa zależy od skali i czasu jego oddziaływania. W optymalnych dawkach może być niezwykle pomocny. Jednak niekontrolowany i przewlekły zawsze wywołuje negatywne skutki.

W ostatnich latach pojęcie stresu w pracy zawodowej nabiera coraz większego znaczenia
i jest przedmiotem wielu badań. Badacze z Uniwersytetu Yale w USA oszacowali, że aż 29% pracowników odczuwa większy niż przeciętny stres zawodowy[1]. W grupie osób, których praca związana jest z ciągłym kontaktem z ludźmi  stres emocjonalny jest jednym z głównych czynników odpowiadających za tzw. zespół wypalenia. Zakłóca on prawidłowe funkcjonowanie człowieka na wielu płaszczyznach: indywidualnej, interpersonalnej, organizacyjnej, zawodowej, a jego najczęstszymi objawami są: narastające zmęczenie, zaburzenia snu, apetytu, problemy zdrowotne, obojętność, wycofanie z kontaktów, mniejsza koncentracja i motywacja do działania, czy efektywność[2].

Czym jest stres?

Najprościej możemy najprościej zdefiniować go jak reakcję organizmu na stawiane mu wymagania (fizyczne lub psychiczne), czyli jako zespół bodźców wpływających na nasz stopień gotowości do działania. W badaniach nad stresem wyszczególniono dwie jego podstawowe odmiany:

EUSTRES (gr. dobry), czyli motywujący do podejmowania wysiłku i dążenia do skutecznej realizacji wyznaczonych celów. Mobilizuje on do rozwiązywania trudnych sytuacji, lepszej koncentracji i większej efektywności.  Uczy także właściwej współpracy, odnajdywania skuteczniejszych sposobów komunikowania się, pozwala na „oddzielanie człowieka od problemu”
oraz koncertowaniu się właśnie na problemie i możliwościach jego rozwiązaniu.

Pojawia się także wtedy, gdy przełożeni stawiają pracownikom wymagania dostosowane do ich możliwości, a ci ostatni dysponują odpowiednią wiedzą i umiejętnościami, wsparciem i są w stanie wykonać powierzone im zadania. Wtedy energia ludzi wykorzystywana jest w działaniu, a początkowy stres szybko ustępuje. Jednocześnie zyskują oni nowe doświadczenia, rośnie się ich wiedza i umiejętności, a tym samym zdolność do radzenia sobie w sytuacjach stresowych które mogą pojawić się
w przyszłości[3].

DYSTRES to stres negatywny i osłabiający. Jeśli występuje w dłuższym okresie często prowadzi do chorób, blokuje chęć działania, może powodować frustrację, a nawet zachowania agresywne. Nie tylko wpływa na pogorszenie nastroju, ale przede wszystkim obniża jakość i efektywność działań.

Umiarkowany poziom stresu jest niezbędny dla efektywnego działania człowieka.  Zbyt niski jego poziom powoduje często spadek motywacji, apatię, a nawet znudzenie. Zbyt wysoki – napięcie, trudności z koncentracją i wyczerpanie. Zawsze, powyżej pewnego poziomu, stresu następuje spadek efektywności.

Istnieje jeszcze trzecia odmiana stresu – neustres – postrzegany jako bodziec, który na jedną osobę może mieć neutralne oddziaływanie, podczas gdy na innych może oddziaływać pozytywnie lub negatywnie.

Co wyróżnia stres pozytywny i negatywny?

 

Eustres (stres pozytywny):

  • jest krótkotrwały,
  • nie jest postrzegany jako zagrożenie, ale jako wyzwanie (coś z czym możemy sobie poradzić),
  • motywuje, koncentruje energię,
  • pobudza, czasami wzbudza nawet ekscytację,
  • poprawia efektywność działania.

Dystres (stres negatywny):

  • może być krótko – lub długotrwały,
  • zawsze jest postrzegany jako zagrożenie, powoduje niepokój lub zmartwienia,
  • powoduje obawę czy można sobie z nim poradzić,
  • jest odczuwany jako coś nieprzyjemnego, trudnego, męczącego,
  • zmniejsza efektywność,
  • może prowadzić do problemów zdrowotnych (psychicznych i fizycznych).

Źródła stresu w pracy zawodowej

Amerykański badacz Robert Karasek stwierdził, że najbardziej stresogenne w pracy zawodowej jest niewłaściwe połączenie wymagań stawianych ludziom i zakresu ich kontroli[4].  Wyróżnił cztery główne sytuacje różniące się stopniem nasilenia tych czynników.

Sytuacja

Opis

Prawdopodobna reakcja

wysokie wymagania
+ mały zakres kontroli
nad ich realizacją

Otrzymujemy trudne lub pracochłonne zadania
i nie mamy jednocześnie możliwości swobodnego
ich wykonania.Z jednej strony stan wysokiego napięcia,
z drugiej – brak możliwości kontrolowania sytuacji. Napięcia nie można rozładować poprzez  aktywne działanie, zatem
z czasem nasila się coraz bardziej. 

SILNY STRES

 

Prawdopodobieństwo wystąpienia silnego stresu jest bardzo duże.

Sytuacja najczęściej prowadzi do niepokoju, depresji i zwiększa ryzyko chorób.

 

wysokie wymagania
+ duży zakres kontroli nad ich realizacją

Otrzymujemy co prawda trudne zadania ale mamy możliwość dostosowania swoich działań  tak, by móc spokojnie realizować postawione cele.

AKTYWNOŚĆ

Sytuacja sprzyja rozwojowi.

niskie wymagania
+ mały zakres kontroli nad ich realizacją

Brak czynników motywacyjnych (wymagania są niskie) skutecznie obniża także chęć do działania (słaba kontrola). Przestajemy się angażować. Co ciekawe – pasywność
w działaniach zawodowych oddziałuje także na życie prywatne.

PASYWNOŚĆ

Brak możliwości rozwoju.

niskie wymagania
+ duży zakres kontroli nad ich realizacją

Wysoki zakres kontroli pozwala optymalnie zareagować na każde pojawiające się wymaganie (którego realizacja jest dodatkowo mało skomplikowana). Niestety istnieje niebezpieczeństwo, że z czasem zaczniemy zupełnie ignorować zadania.

RELAKS

Stres praktycznie
tu nie występuje

 

 Jakie czynniki sprzyjają pojawianiu się negatywnego stresu?

 

Trudna sytuacja niekoniecznie musi skutkować negatywnym stresem. Najczęściej dzieje się tak, gdy wzrasta w nas przekonanie, że nie damy rady danej sytuacji sprostać. Jakie czynniki temu sprzyjają[5]?

  • brakuje nam czasu (a mamy do wykonania wiele zadań),
  • chcemy coś zrobić szczególnie dobrze,
  • nieplanowane zdarzenie wpływa na zmianę naszych wcześniejszych założeń,
  • stajemy przed szczególnie trudnym zadaniem,
  • ktoś ciągle nam przerywa i zakłóca naszą koncentrację,
  • czujemy się bezradni, bezsilni (a nawet chorzy),
  • musimy podjąć ważną decyzję, a brakuje nam niezbędnych informacji,
  • ktoś nagle wchodzi z nami w spór …

Negatywny stres ma największe szanse ujawnić się wtedy, kiedy zewnętrzne lub wewnętrzne czynniki nawarstwiają się. Zaczynamy wtedy często „przekraczać granice swoich możliwości”, na co nasz organizm reaguje symptomami stresu – stajemy się drażliwi, zaczyna boleć nas głowa, pojawia się gwałtowne bicie serca, kołatanie, nerwowość itp. Na dłuższą metę takie napięcie będzie nie do zniesienia.

W relacjach zawodowych bardzo istotne dla człowieka są także jego stosunki z innymi. Nie chodzi przy tym jedynie o to, aby współpracownicy nie stwarzali konfliktów, ale by czynnie wspierali w podejmowanych działaniach. Takie wsparcie może występować na płaszczyźnie:

  • emocjonalnej (okazywanie życzliwości, czy zainteresowania);
  • instrumentalnej (udzielanie konkretnej pomocy, np. w rozwiązywaniu trudnego problemu);
  • informacyjnej (dostarczanie niezbędnych informacji);
  • oceny (wyrażenie opinii na temat danej osoby, zjawiska, problemu itp.).

Przychylność otoczenia może stanowić silną zaporę neutralizującą działanie stresorów. W sytuacji odwrotnej (kiedy to właśnie otoczenie jest źródłem stresu), wsparcie społeczne może stanowić ochronę przed jego negatywnym wpływem
na zdrowie. Warto  pamiętać, że wsparcie innych ma bardzo duży wpływ na nasze samopoczucie. Kiedy pracujemy w przyjaznym otoczeniu  czujemy się lepiej, nawet jeśli teoretycznie mamy wiele powodów które mogłyby nas stresować.

Jak wykorzystać stres?

Stresu nie unikniemy. Możemy jednak mieć  nad nim kontrolę i zapobiegać jego skutkom. W optymalnych dawkach będzie dla
nas najlepszym motywatorem – zdopinguje do aktywności i może stać się katalizatorem nowych rozwiązań i pomysłów. Stres jest tylko naszą reakcją na potencjalne lub faktyczne zagrożenie. I jest naturalnym zjawiskiem. Jednak to w jaki sposób wykorzystamy stresującą sytuację w dużej mierze zależy od nas samych.

 

Fragment tekstu, jaki ukazał się we współpracy z Media Forum Polska

 

 

[1] Łuczak A., Żołnierzyk-Zreda D., Praca a stres, [w:] „Bezpieczeństwo Pracy”, nr 10/2002

[2] Cherniss, C. (1990). Natural recovery from burnout: Results from a 10-year follow-up study. Journal of Health and Human Resources Administration, 1990, 13, 132-154.

[3] Gólcz M., Stres w pracy. PIP,  Warszawa 2014

[4] Karasek R.: Job demands, job decision lattitude and mental strain: implication for job redesign, Administrative Science Quarterly, 1979, Vol. 24 Issue 2, p285

[5] R.Geisselhart, Ch. Hofmann-Burkat, Stresologia, Techniki zarządzania stresem, Flashbook, 2009

[6] B.Tracy, 7 Kroków Do Pozytywnej Osobowości, http://blog.briantracy.pl/?s=7+krok%C3%B3w+do+pozytywnej+osobowo%C5%9Bci

[7] Frankl V. E., „Człowiek w poszukiwaniu sensu”, Czarna Owca, 2011