Jak rozpoznać kłamstwo – cz.I wskaźniki werbalne

kłamstwoOstatnio wpadła mi w ręce książka czwórki autorów: Philipa Houstona, Michaela Floyda, Susan Carnicero oraz Dona Tennanta: „Anatomia kłamstwa”. Autorzy opisują w ciekawy i przystępny sposób wiele metod pozwalających określić kiedy nasz rozmówca kłamie. Ich wnioski oparte są na wieloletniej praktyce i doświadczeniu wyniesionemu z prowadzonych spraw o charakterze kryminalnym, szpiegowskim, czy politycznym. Ponieważ trójka autorów wywodzi się z … szeregów CIA. Prezentowany przez nich model identyfikowania półprawd oraz małych i wielkich kłamstw jest jednak uniwersalny. Od lat sami prezentują go z dużym powodzeniem na szkoleniach dla czołowych firm światowego biznesu. Co ciekawe – model można z powodzeniem zastosować do każdej sytuacji, obserwując np. jak komunikują się z nami nasze dzieci, czy znajomi. Sprawdza się praktycznie w każdej sytuacji. Przyjrzyjmy się zatem kilku wskaźnikom kłamstwa. Ponieważ autorzy wskazali dość pokaźny ich zbiór – podzieliłam je na dwie części.
W tej części skupimy się na wskaźnikach werbalnych.

Analizując potencjalne wskaźniki kłamstwa należy pamiętać o dwóch podstawowych zasadach:

Zasada nr 1 – czas wystąpienia wskaźnika

Aby ocenić czy ktoś jest szczery, czy jednak mija się z prawdą – musimy zarówno patrzeć, jak i słuchać. Powinniśmy powiem móc rozpoznać czy pierwsze kłamliwe zachowanie pojawi się w ciągu 5 sekund po odebraniu przez tę osobę bodźca. Czym jest bodziec? To każde pytanie lub zadanie, które prowokuje reakcję behawioralną. Wyniki badań[1] wskazują, że ludzie wypowiadają przeciętnie ok. 125 -150 słów na minutę, a myślą około 10 razy szybciej niż mówią. Oznacza to, że im dalej od bodźca, tym większe prawdopodobieństwo, że mózg zajął się myśleniem o czymś innym niż sam bodziec.
Jeśli kłamliwe zachowanie zidentyfikowaliśmy w 5 sek. po wystąpieniu bodźca – jest z nim bezpośrednio związane.

Zasada nr 2 – określenie czy wskaźnik występuje w klastrze

O ile wskaźnik występuje samodzielnie – wcale nie musi być oznaką kłamstwa. Natomiast, gdy pojawia się w klastrze – powinien wzbudzić naszą czujność i skłonić do wnikliwszego zbadania sprawy. Klaster to każda kombinacja 2 lub więcej wskaźników (werbalnych lub niewerbalnych). Pojedynczy wskaźnik należy zignorować, ponieważ niekoniecznie oznacza kłamstwo – każdy ma jakieś nawyki, czy schematy własnych zachowań. To, że ktoś nie patrzy w oczy, ucieka wzrokiem, zaczyna być niespokojny – nie musi niczego oznaczać, o ile takiego zachowania nie uzupełniają inne elementy.

Po czym zatem możemy poznać, że z dużym prawdopodobieństwem mamy do czynienia z zachowaniem kłamliwym? Pierwsze reakcja na bodziec w ciągu 5 sekund od jego wystąpienia i kolejne zachowania łączące się klaster.

Werbalne wskaźniki kłamstwa (wybrane).

I. Sposób odpowiedzi na zadane pytanie

  1. Nieudana odpowiedź – zadajesz komuś pytanie, a on przekazuje Ci informacje, ale takie o które pytałeś.
  2. Problemy z zaprzeczeniem. Kłamcy z reguły mają problem z zaprzeczeniem wprost. Pytasz kogoś o coś, co jest (etycznie, społecznie, w danym środowisku, w organizacji, grupie ludzi) naganne, a on/ona nie zaprzecza w sposób zdecydowany i konkretny.

Przykład:
Pytanie: „Czy zrobiłeś/łaś to?”, „Czy przyjąłeś/łaś …?”, „Czy byłeś/łaś …?”, Czy wziąłeś/łaś ..?”
Konkretna opowiedz: „Tak, zrobiłem/zrobiłam” „Nie, nie byłem/byłam”
Niekonkretne zaprzeczenie: „Niczego nie zrobiłem/zrobiłam”, „Nigdy nie zrobiłbym/zrobiłabym czegoś takiego”

  1. Rozwlekła odpowiedź: W odpowiedzi na Twoje pytanie pada co prawda słowo „Nie” lub „Tak”, ale ginie w dalszej rozwlekłej odpowiedzi.
  2. Odmowa odpowiedzi lub próba uniknięcia odpowiedzi.
    Przykład: „Nie wiem, czy jestem właściwą osobą, aby o tym mówić”.
  3. Powtórzenie pytania. Swoista gra na czas, próba uniknięcia niewygodnej ciszy i zyskania dodatkowych (20-30) sekund na zastanowienie się nad odpowiedzią.
  4. Stwierdzenia, które nie są odpowiedzią. Działanie zbliżone do powtórzenia pytania. Przykład: „To dobre pytanie”, „Cieszę się, że o to pytasz”, „Twój niepokój jest uzasadniony”, „Wiedziałem/łam, że właśnie o to spytasz”.
  5. Atak. Jeśli druga osoba poczuje się osaczona niewygodnymi pytaniami może przejść do ataku i próbować zmusić pytającego do wycofania.
    Przykład: „Jak długo pan/pani tu pracuje?” (próba kwestionowania kompetencji na płaszczyźnie zawodowej), „Dlaczego marnujesz mój czas na takie rzeczy”?, „Dlaczego mi nie ufasz?”
  6. Niewłaściwe pytania. W odpowiedzi na pytanie słyszymy także pytanie ale zupełnie niezwiązane z tym, które zadaliśmy.
  7. Niewłaściwy poziom zaangażowania. Próba umniejszenia wagi sprawy, kiedy nie można zupełnie zignorować problemu.
    Przykład: „Dlaczego to taki wielki problem?” „Dlaczego wszyscy się tym przejmują?”
  8. Stwierdzenia odsyłające. Odniesienie się do tego, że osoba pytana już wcześniej
    o tym mówiła. Kłamcy zwykle uważają, że powtórzenie uwiarygadnia ich słowa.
    Przykład: „Jak mówiłem/łam podczas ostatniego spotkania …”, „Jak wyjaśniliśmy to
    w raporcie…”
  9. Odwoływanie się do siły wyższej (duchowej).
    Przykład: „Bóg mi świadkiem!”

II. Kwalifikatory

Istnieją 2 typy potencjalnych kwalifikatorów kłamstwa:

  1. Kwalifikatory postrzegania – używane dla wzmocnienia własnej wiarygodności:
    Przykłady: „szczerze mówiąc”, „mówiąc otwarcie”
  2. Kwalifikatory wykluczające – pozwalają udzielić prawdziwej odpowiedzi na pytanie,
    ale jednocześnie zataić niewygodne informacje.
    Przykłady: „niezupełnie”, „zasadniczo”, „właściwie”, „możliwe, że”, „zazwyczaj.

Należy pamiętać, że pojedynczego kwalifikatora nie traktujemy jako wskaźnika kłamstwa, natomiast jeśli w jednej wypowiedzi występuje ich klika …

III. Zdania przekonujące

Wyznacznik tzw. kłamstwa wpływu (traktowany jako bardzo silny – osoba pytająca często słysząc takie zdanie dochodzi do wniosku, że sama mogłaby w danej sytuacji udzielić podobnej odpowiedzi). Używanie sformułowań, które wydają się rozsądne.

Przykład: „To byłaby nieuczciwość, to nie w moim stylu”, „Myślisz, że narażałbym się na utratę … (czegoś np. pracy, przyjaźni, itp.) robiąc coś takiego”?

To tylko wybrane, krótkie przykłady z zawartych w książce. I dotyczą wyłącznie werbalnych wskaźników kłamstwa. W kolejnym materiale (cz. II) przyjrzymy się kilku przykładom wskaźników niewerbalnych. Zachęcam także do przeczytania książki „Anatomia kłamstwa”. Naprawdę warto.

[1] P.Houston, M.Floyd, S.Carnicero, D.Tennant „Anatomia kłamstwa”, Wydawnictwo SQN, Kraków 2015